Khám phá ý nghĩa và nguồn gốc của ngày Tết Thanh Minh

Thanh Minh là một trong những ngày lễ cổ truyền có giá trị văn hóa và tinh thần nhân văn sâu sắc của người Á Đông. Và trong nội dung bài viết này chúng tôi sẽ cùng các bạn tìm hiểu nguồn gốc và ý nghĩa của ngày Tết Thanh Minh, một trong những dịp lễ quan trọng trong năm.

Ý nghĩa của Tiết Thanh Minh

Từ xa xưa Tiết Thanh Minh đã trở thành ngày lễ quan trọng và thiêng liêng đi sâu vào tiềm thức của người dân Việt Nam. Thanh minh tuy không phải là cái Tết lớn nhưng lại gắn liền với đạo đức, với bổn phận con người Việt Nam. Bởi lẽ bổn phận của con cháu tưởng nhớ công lao của tổ tiên và của những người đi trước. Đây chính là ngày giỗ tổ chung để mọi người có dịp bảo hiếu, trả nghĩa, đền đáp phần nào ơn sinh thành tạo dựng của tổ tiên.

Thanh minh là tiết thứ nam trong “nhị thập tứ khí” và đã được người phương Đông coi như một lễ tiết hàng năm. Tiết Thanh Minh đến sau ngày Lập Xuân 45 ngày. Theo nghĩa đen, thanh là khí trong còn minh nghĩa là sáng. Khi tiết cuân phân qua, những cơn mua bụi của trời xuân đã hết, bầu trời trở nên quang đãng, sáng sủa  và sang Tiết Thanh Minh.

Theo quy ước, Tiết Thanh Minh là khoảng thời gian bắt đầu từ khoảng ngày 4 hay 5 tháng 4 khi kết thúc tiết xuân phân và kết thúc vào khoảng ngày 20 hay 21 tháng 4 dương lịch. Theo phong tục những ngày Thanh minh truyền thống là lúc nhớ  về cội nguồn, nhiều gia đình tổ chức tảo mộ, làm bánh trôi, bánh chay.

Ông bà ta xưa chọn Tiết Thanh Minh là ngày cắt cỏ trên mộ và đắt đất lên mộ (tảo mộ). Vì ngày này thời tiết chuyển sang ấm dần, mưa nhiều hơn, cây cỏ tốt hơn trùm lên mô sẽ làm cho mộ sụt lở nên cần phải cắt cỏ và đắp đất lên mộ. Nhân lúc đi thanh Minh tảo mộ, để tưởng nhớ tổ tiên và nhừng người đã khuất mọi người có thể dạo chơi ngắm cảnh cây cỏ tươi tốt nên còn gọi là Đạp Thanh. Vậy nên Nguyễn Du đã từng có câu:

Thanh minh trong tiết tháng ba

Lễ là tảo mộ, hội là Đạp Thanh

Nguồn gốc của ngày lễ Thanh Minh

Tết Thanh Minh được bắt nguồn từ Trung Quốc. Chuyện kể rằng, đời Xuân Thu, vua Tấn Văn Công nước Tấn gặp loạn phải bỏ nước lưu vong, nay trú nước Tề mai trú nước Sở.  Bấy giờ có một hiền sĩ tên là Giỏi Tử Thôi theo vua giúp đỡ mưu kế, một hôm trên đường lánh nạn, lương thực cạn, Giới Tử Thôi phải lén cắt một miếng thịt đùi mình nấu lên dâng vua. Vua ăn xong hỏi ra mới biết và đem lòng cảm kích vô cùng.

Giới Tử Thôi theo phò Tấn Văn Công trong 19 năm, cùng nhau nếm trải rất nhiều gian truân, nguy hiểm. Về sau, Tấn Văn Công giành lại được ngôi báu trở về làm vua nước Tấn, phong thưởng rất Hậu cho những người có công, nhưng lại quên mất công lao của Giới Tử Thôi. Giới Tử Thôi cũng không hề có oán hận gì, nghĩ mình chưa làm được  việc gì và đó là nghĩa vụ chứ không phải công lao. Vậy nên ông về nhà đưa mẹ vào núi Điền Sơn ở ẩn.

Tấn Văn Công về sau mới nhớ ra và cho người đi tìm Giới Tử Thôi. Nhưng Giới Tử Thôi không chịu rời Điền Sơn ra lĩnh thưởng, sau đó Tấn Văn Công haj lệnh đốt rừng ý muốn thúc ép Giới Tử Thôi phải ra nhưng ông nhất định không chịu tuân lệnh. Kết quả là cả 2 mẹ con Giới Tử Thôi bị chết cháy.

Vua thương xót cho lập miếu thờ và hạ lệnh trong dân gian phải kiêng đốt lửa ba ngày, chỉ ăn đồ nguội đã nấu sẵn để tưởng niệm (khoảng từ mồng 3/3 đên 5/3 âm lịch hàng năm). Từ đó ngày mùng 3/3 âm lịch hàng năm được coi là ngày Tết Hàn thực nhằm tưởng nhớ đến công ơn dưỡng dục của những người đã khuất.

Thời Lý nhân dân ta đã tiếp nhận Tết Hàn thực nhưng ý nghĩa của ngày tết này đã biến đổi và mang đậm màu sắc truyền thống, phù hợp với tâm lý cũng như cuộc sống thường nhật của người dân nước Việt. Vào ngày Tết Hàn thực, người Việt không kiêng lửa, mọi việc nấu nướng vẫn được thực hiện, chỉ có điều người Việt dùng bánh trôi-bánh chay cho tết Hàn thực với ý nghĩa tượng trưng đó là thức ăn nguội-hàn thực. Vì vậy người Việt còn gọi Tết Hàn thực bằng một cái tên khác là Tết bánh trôi-bánh chay.

Tiết Thanh Minh gắn liền với đạo đức, với bổn phận của con người Việt Nam, bổn phận của con cháu tưởng nhớ công lao của tổ tiên, những người đi trước. Đây chính là ngày giỗ tổ chung để mọi người có dịp báo hiểu, trả nghĩa báo đáp phần nào công ơn sinh thành dưỡng dục của tổ tiên.

Con cháu quanh năm đi làm ăn xa cũng thường trở về vào dịp này để tưởng nhớ tổ tiên và sum họp với gia đình. Thông thường, vào dịp này những người còn sống sẽ tổ chức sum họp người thân làm lễ tảo mộ, thăm viếng và dọn dẹp mộ phần của ông bà tổ tiên.

Công việc chủ yếu là dọn cỏ lại trùm cỏ trên mộ phần, đắp thêm cho ngôi mộ thêm đầy đặn, kiểm tra xem mộ có bị tổ mối xông hay bị các loại động vật nhỏ đục khoét hay không. Nếu có cần phải giải quyết ngay vì đây thuộc trường hợp mộ kết khá hung hiểm đối với phong thủy âm trạch.

Đồng thời làm lễ cúng mời những người đã khuất về nhà dùng cơm với con cháu. Con cháu tưởng nhớ, hoài niệm lại những điều tốt đẹp về ông ch với tất cả lòng thành kính.

Trên đây là những thông tin liên quan đến ý nghĩa và nguồn gốc của ngày Tết Thanh Minh. Hi vọng với tất cả những gì chúng tôi chia sẻ trên đây có thể giúp bạn hiểu rõ hơn về ngày lễ quan trong này.